Artykuły o Żdanowie

(gmina Zamość / powiat Zamość / woj. lubelskie)
2011-06-09
Brak ocen. Oceń artykuł jako pierwszy.


Historia

Średniej wielkości wieś na południe od Zamościa, pomiędzy wsiami Mokre, Skokówka, Żdanówek i Zwódne. W dokumentach dawniejszych, ale także współczesnych, często zwana Zdanowem. Miejscowość zawsze odgrywał poważną rolę jako ośrodek parafialny rzymsko-katolicki, prawosławny i unicki, oraz jako administracyjny, gospodarczy i sądowy ośrodek dóbr ziemskich, najpierw Niemierzów-Ostrowskich, później Ordynacji Zamoyskich.

Nazwa wsi może w jakiś sposób wiązać się ze staroruskim i zarazem staropolskim słowem „żdanie”, oznaczającym czekanie, oczekiwanie lub wyglądanie, bądź „zdany” czyli wydany, skazany.

1398r. – pierwsza wzmianka o wsi, kiedy to pod dokumentem arcybiskupa halickiego Jakuba Strepy dla Dymitra z Goraja z 16.I. tego roku, obok Mikołaja z Latyczyna i Zbyszka z Targowiska, podpisał się niejaki Janussius (vel Jakub) „de Zdanow”. Imię dziedzica żdanowskiego, tu wymienione, wskazuje na jego pochodzenie nie ruskie, ale raczej mazowieckie, zatem możliwe jest, że władanie Żdanowa z okolicą uzyskał z nadania właśnie Dymitra z Goraja, pana powiatu szczebrzeskiego, albo – co mniej prawdopodobne – księcia bełskiego Ziemowita IV, który czasowo panował nad wschodnią częścią tego powiatu w dorzeczu Łabuńki i Topornicy. Wieś funkcjonowała wtedy na prawie niemieckim, a w 1423r. sołtysem był Marcin Raczek (Raczko).

1432r. - panem Żdanowa wymieniany był już Piotr, zapewne syna Jakuba (Janusza), a w 1435r. – Jan (Johannus), być może jego brat.

1450r. - synowie Piotra Jakub i Niemierza dokonali rozgraniczenia ojcowskich dóbr. Jakub otrzymał wtedy Żdanów z Ostrowem, zaś Niemierza dostał Skokowice (Skokówkę). Takie rozgraniczenie wskazywałoby, że obie wsie stanowiły początkowo całość topograficzną i prawdopodobnie nowa wieś Skokówka została wtedy wydzielona z gruntów żdanowskich.

1458r. - Jakub ze Żdanowa zastawił bratu wyspę, czyli Ostrów, położoną przy Żdanowie, za kwotę 30 grywien.

1473r. – Anna Ostrowska, wdowa po Jakubie, pozwała swego pasierba Mikołaja „Żdanowskiego”, aby zgodnie z wolą zmarłego wypłacił jej zabezpieczenie wniesionego posagu.

1474-1513r. – ród Niemierzów-Ostrowskich zmuszony był wielokrotnie zastawiać część lub nawet całość swoich dóbr. Np. w 1479r. Mikołaj ze Żdanowa, winny 8 grzywien Mikołajowi Sławkowsiemu z Bzitego, zobowiązał się, że w razie niewypłacalności „wwięzi” go w dochody karczmy żdanowskiej. W 1485r. Piotr ze Żdanowa za 80 grzywien zastawił Janowi Zaporskiemu dwór (na Skokówce) z polem i łąką oraz połowę młyna i staw, które ten w 1493r. na kilka lat przejął wobec nie zwrócenia pożyczonej sumy. W 1510r. Jan Niemierza-Ostrowski zastawił cały Żdanów Janowi z Rzeplina za 80 grzywien. Długi, zaciągnięte wtedy, spłacali jeszcze Zamoyscy do 1533r. 1512r. – Jan Niemierza-Ostrowski, syn Piotra (i chyba wnuk Niemierzy), zastawił Żdanów Mikołajowi Zamojskiemu, kanonikowi krakowskiemu i oficjałowi chełmskiemu, zarazem swemu szwagrowi, za 180 złotych węgierskich. W 1517r. Niemierza sprzedał Mikołajowi Zamoyskiemu referendarzowi koronnemu i Felixowi wojskiemu bełskiemu braciom dobra Żdanów, Kalinowice i Skokówkę za 2.000 złotych węgierskich czystego złota. Odtąd wieś stanowiła własność rodu Zamoyskich aż do II poł. XIXw.

1531r. – we wsi została odnotowana cerkiew prawosławna jako siedziba parafii, wzmiankowana również w 1620r. Już wtedy prawdopodobnie była pod wezwaniem św. Mikołaja.

Tuż przed rozpoczęciem budowy Zamościa, miejscowość Żdanów była brana pod uwagę jako miejsce lokalizacji nowego miasta i twierdzy. O rezygnacji z tych planów zadecydowały względy topograficzno-militarne - płaski i suchy teren, trudny do obrony (wieś otwarta była z 3 stron).

Wobec nowych planów budowy miasta na gruntach Skokówki i Kalinowic, rozpoczęto osuszanie terenów przy wsi oraz sypanie grobli wśród bagien i zalewów, umożliwiających lepszą komunikację z całą okolicą i transport materiału budowlanego.

1586r. - wzmianka o tutejszym browarze, z 1586 i 1595r. o karczmie dającej dość znaczny dochód z arendy (dzierżawy), wzmiankę o młynie nad stawem, zbudowanym w 1585r. i oddanym w dzierżawę Hanusowi Bartelowi, mieszczaninowi zamojskiemu rodem z Gdańska.

1589r. – Żdanów został włączony do nowoutworzonej Ordynacji Zamoyskiej, w której odgrywał odtąd znaczącą rolę administracyjną i gospodarczą. Wprawdzie wieś była stosunkowo niezbyt wielka, lecz istniało w niej kilka obiektów ważnych pod względem gospodarczym.

1585-1591r. – zorganizowano tu folwark ordynacki (z dworkiem zarządcy), zatrudniający chłopów miejscowych oraz z Mokrego.

1661r. – dzierżawcą miejcowego folwarku i folwarku ordynackiego był Bazyli Rudomicz, profesor Akademii Zamojskiej, lekarz, burmistrz w Zamościu i autor słynnego łacińskojęzycznego diariusza, swoistej kroniki dziejów miasta z II poł. XVIIw. W tutejszym dworze zamieszkał na dłużej z powodu panującej w Zamościu zarazy.

II/III.1656r. – dotkliwe straty we wsi podczas najazdu szwedzkiego i oblężenia twierdzy zamojskiej. Szwedzi zrównali wtedy z ziemią większość okolicznych wiosek.

1715r. – po dźwignięciu się z upadku, inwentarze wymieniają istnienie folwarku ordynackiego, budynków dworskich, sadu za dworem oraz młyna o czterech kamieniach. Na początku XVIIIw. została zbudowana nowa, drewniana cerkiew (w 1825r. wzmiankowana jako bez dachu i wkrótce rozebrana).

1715 i 1757r. – inwentarze z tych lat dokładnie opisują dość podupadłe obiekty gospodarcze w Żdanowie: drewniany, stary dwór z gabinecikiem, gumno (gospodarstwo folwarczne) z trzema stodołami, spichlerzem (drewniany lamus z piwnica ziemną), dwoma kurnikami, chlewem, oborą i dużą stajnią, browar, karczmę z 2 izbami i komorą, pierwszy młyn w Żdanowie o 3 kamieniach oraz drugi na Bezrączce – „na wierzchu stawu pod Topornicą, o dwóch kamieniach”

1775r. – inwentarz mówi o istnieniu w Żdanowie 2 karczm, w tym jednej nowej. W tym roku rozpoczęto budowę ordynackiego browaru „w kwadrat murowanego”, produkującego piwo z jęczmienia. Budowę zakończono w 1791r. Zaliczał się on do największych w Ordynacji.

Jako część składowa Ordynacji, wieś spełniała rolę ośrodka rozległego klucza dóbr ziemskich. W 1783r. klucz żdanowski obejmował wsie: Białobrzegi, „Kossoputy”, Mokre, Płoskie, Wieprzec, Wolę Wieprzecką, Wysokie i Żdanów. Zaś w 1800r. wsie: Białobrzegi, Bortatycze, Mokre, Płoskie, Wysokie, Zarudzie i Żdanów.

1813r. – podczas odwrotu Napoleona spod Moskwy, walki toczone w pobliżu przyniosły wsi pewne straty. W trakcie obrony twierdzy zamojskiej przed Rosjanami, w dniu 22.II. podchodzące pod twierdzę oddziały carskie zaatakowały pierwszą linię polskiej obrony, w tym i Żdanów. Miejscowość była broniona przez 100-120 piechurów, 12 kawalerzystów i 2 działa. Ostatecznie Rosjanie zdobyli wieś podczas trwania drugiej fazy bitwy o Zamość, w nocy 18/19.III.1813r. Od tego czasu stanowiła podstawę wyjściową dla ataków na polską twierdzę.

1831r. – zniszczenia wsi podczas oblężenia twierdzy Zamość podczas powstania listopadowego.

Po zniszczeniach podjęto decyzję o przeniesieniu miejscowości nieco bliżej rzeczki Topornicy i wsi Mokre (dotychczas zabudowania położone były najprawdopodobniej w połowie drogi od szosy do dzisiejszego „pierwszego” gościńca do Lipska). Rozpoczęto także reorganizację wsi, którą podzielono wówczas na dwie części: Żdanów i Żdanówek. Ten podział jednak nie utrzymał się i do końca XIXw. te części stanowiły jedność.

1837r. – z inicjatywy Ordynacji powstała w Żdanowie kolonia żydowska, założona na gruntach folwarcznych przez Józefa i Herszka (Hirsza) natanów, dzierżawców dóbr ordynackich, oraz Salomona Ettingera (1802-1856r.), później pisarza i autora bajek. Mimo finansowego wsparcia jednak nie utrzymała się, gdyż osadzenia na lichej ziemi i nie nawykli do uprawy roli koloniści w większości porzucili grunty, zwłaszcza na skutek nieurodzaju w 1860r. Ordynacja zamierzała przesiedlić tych Żydów ordynackich do Kalinowic, a organizatorem tego przedsięwzięcia został kolonista żdanowski – Herszko Nejmanowicz. Jednoczesnie zarząd ordynacki planował osadzić we wsi 6 rodzin kolonistów niemieckich, nadając im spore areały pozostałych gruntów folwarcznych. Projekt ten musiał jednak rychło upaść, gdyż gospodarstwa kolonistów odnotowuje wprawdzie plan Żdanowa z 1837r., lecz nie ma już o tym mowy w relacjach i planach z 1857, 1864 i 1880r. w tym czasie funkcjonował we wsi nowy, murowany browar ordynacki, który dzierżawił „urodzony Stypiński”. Browar miał być znacznych rozmiarów, choć znacznie ustępował browarowi w Zwierzyńcu.

1864r. – po przeprowadzeniu carskiej reformy uwłaszczeniowej doszło do sporu włościan żdanowskich z folwarkiem ordynackim. Spór dotyczył ziem użytkowanych (serwituty).

1876r. - przeprowadzono w Królestwie Polskim generalną reformę sądową, która doprowadziła do utworzenia „sądu gminnego okręgu I w Żdanowie”.

1902-1914r. – dzierżawcami folwarku Żdanów-Główny (obecnie teren szkoły i kościoła z cmentarzem) byli Raczyńscy, a w 1930r. Żyd Icek (Ignacy) Margulies (zm. 1935r.), bogaty kupiec z Zamościa. Folwark ten miał 324 ha powierzchni. Natomiast ordynacki folwark Żdanów Klucz (przy drodze Mokre-Zwódne), o powierzchni 105 ha, od 1903r. dzierżawili Gołębiowscy, a w 1921 i 1930r. jako dzierżawczynię wymieniano Janinę Gołębiowską (do niej także należał folwark w Topornicy). Ponadto w latach 1920-1939r. istniał folwark Żdanów Kolonia (w kierunku Białowoli), filialny wobec Żdanowa Głównego.

W 1918r. utworzono w Żdanowie polska szkołę powszechną. Mieściła się ona początkowo w domach prywatnych: Michała Wytrykusa, w latach 1919-1924 Jakuba Wytrykusa, następnie Jana Bondyry, Franciszka Jastrzębskiego, Józefa Wróbla, Józefa Segedy i w „karczmie” (budynku po dawnej karczmie). 27.X.1927r. – dokonano uroczystego poświęcenia kamienia węgielnego, pod nowy budynek szkolny. Szkoła ta była w tym okresie jednym z nielicznych noworozbudowanych tego typu obiektów na obszarze dzisiejszej gminy Zamość. Budowę szkoły ukończono w 1934r. Był to budynek murowany, jednopiętrowy z czterema salami lekcyjnymi. Szkoła była 6-klasowa, przy czym ostatnia klasa szósta była dwuletnia. W okresie międzywojennym w szkole uczyli: Romuald Wolaś, Maria Dancewicz, Maria Wolffinger z siostrą, Janina Sztejneck, Władysław Gąsior, Stefan Kolarski, Maria Zawadzka, Edward Kusztaluk i Władysław Słupski. Funkcje kierowników szkoły pełnili: Edmund Zawadzki, Leopold Rytko i Stanisław Maśliński. 1942r. dawna szkoła polska została zamieniona na Deutsche Volksschule i miały do nie uczęszczać dzieci kolonistów niemieckich. 24.VII.1944r. tuż przed wycofaniem się Niemców szkoła została zniszczona (wysadzona minami). Od 1944r. naukę dzieci przeniesiono do budynku dawnej rządcówki ordynackiej. Stopień organizacyjny szkoły zmieniał się wielokrotnie, by ostatecznie powstała w 1999r. szkoła podstawowa i gimnazjum. W latach 60-tych powstał zamiar budowy nowego obiektu szkolnego. Projekt ten nie został jednak zrealizowany. Prace budowlane rozpoczęto dopiero na początku lat 90-tych, a nowy obiekt oddano do użytku w 1999r. W nowoczesnym budynku szkolnym znalazła swoją siedzibę Szkoła Podstawowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego oraz Gimnazjum im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego – Prymasa Tysiąclecia. W 2003r. oddano do użytku salę gimnastyczną, pierwszą pełnowymiarową i najbardziej nowoczesną na terenie gminy. W okresie powojennym szkołą w Żdanowie kierowali: Józef Domański (1944-1966), Mieczysław Truszyński (1966-1969), Krystyna Truszyńska (1969-1972), Jan Kowal (1972-1973), Maria Niklewicz (1973-1975), Janina Stec (1975-1991), Stanisława Muszyńska (1991-1993), Jarosław Frańczuk (1993-2001), Jolanta Gosik (2001-2002), a od 2002r. funkcję dyrektora pełni Anna Kowalczyk.

14.IX.1939r. – Żdanów został zajęty przez Niemców wraz z Zamościem. Rozpoczęła się noc okupacji.

18.XII.1942r. – wieś została całkowicie wysiedlona przez hitlerowców, a ludność wywieziona w większości do obozu przejściowego w Zamościu lub uciekła do lasu. Okupanci sprowadzili do Żdanowa niemieckich osiedleńców z Besarabii i Jugosławii, tzw. „czarnych”. Łącznie ze Żdanówkiem utworzono tu nową jednostkę organizacyjną, w której znajdowałoby się 37 nowych zagród i administracyjnie włączono ją do „wsi głównej” Zamość.

28.VI.1945r. – sześcioosobowy oddział antykomunistycznej konspiracji poakowskiej zlikwidował w Żdanowie agentów, podejrzanych o współprace z UB.

1957r. – zostało zorganizowane we wsi Kółko Rolnicze.

1965r. – uroczyście otwarto nowy budynek Wiejskiego Domu Kultury, w którym znalazł siedzibę Klub Młodego Rolnika.


Loading
trwa aktualizacja mapy
proszę czekać...

Ostatnio komentowane miejsca

  • 2.50Stężyca, foto: Kościół pw.św. Katarzyny Aleksandryjskiej. z 1706 r.2020-05-23 13:55:19

    To nie jest zdjęcie kościoła w Żegarach, ani wygląd, ani patron się nie zgadza.

  • Równe, foto2020-05-23 12:14:17

    To jest kapliczka w intencji mojego ojca Alojzego wystawiona przez moich Dziadków Jana i Rozalie ...

  • Szewce, foto: ***2020-05-11 14:34:10

    Tylne wejście/wyjście - kościół w Szewcach.

  • 3.50Urowo, foto2020-05-10 16:14:43

    Przykro z tego powodu, że niema innych zdjęć i żadnej informacji na temat mieszkańców tej wioski....

  • 3.50Zubrzyca Górna, foto: Chata w skansenie w Zubrzycy Górnej2020-05-07 12:45:49

    Polecam Skansen:)

Zgłoś błąd w działaniu strony
lub podziel się z nami uwagami
na temat jej funkcjonalności

Dalej


Nowe zasady dotyczące cookies.
W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies.
Więcej szczegółów znajdziesz w dziale Polityka Cookies